Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn (1726 - 2026): phát huy truyền thống hiếu học, xây dựng phường Trần Lãm giàu đẹp, văn minh

Năm 2026 đánh dấu mốc lịch sử quan trọng: Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn (1726 - 2026) – nhà bác học kiệt xuất, nhà giáo, nhà tư tưởng lớn của dân tộc. Sự kiện Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) vinh danh Lê Quý Đôn không chỉ là niềm tự hào chung của đất nước, mà còn khẳng định mạnh mẽ tầm vóc trí tuệ và những giá trị văn hóa bền vững của Việt Nam đóng góp vào văn minh nhân loại. Đối với Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân phường Trần Lãm, đây là dịp ý nghĩa để tri ân bậc đại trí thức, khơi dậy tinh thần hiếu học, khát vọng cống hiến, tạo động lực phát triển quê hương trong thời kỳ mới.

Chân dung và đền thờ Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn (1726 - 1784) – Nhà bác học kiệt xuất, "túi khôn của thời đại".

Biểu tượng kiệt xuất của trí tuệ và tinh thần hiếu học

Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (tên khai sinh là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường) sinh ngày 02/8/1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay thuộc thôn Đồng Phú, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Ông sinh ra trong gia đình khoa bảng giàu truyền thống yêu nước; cha là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ – một học quan thanh liêm, cương trực; mẹ là bà Trương Thị Ích, xuất thân gia đình danh giá.

Nối tiếp truyền thống gia đình, Lê Quý Đôn nổi tiếng thông tuệ và có khả năng tự học vượt trội. Ngay từ năm 5 tuổi, ông đã đọc được nhiều bài trong Kinh Thi; 12 tuổi thông thạo kinh điển Nho học. Năm 17 tuổi, ông dự thi Hương tại trường Sơn Nam và đỗ Giải nguyên. Đến năm 26 tuổi (năm 1752), ông tiếp tục đỗ đầu cả kỳ thi Hội và thi Đình, đạt danh hiệu Tam nguyên Bảng nhãn – thành tích khoa bảng rực rỡ trong lịch sử thi cử Việt Nam.

Trong dân gian còn lưu truyền nhiều câu chuyện về tư duy sắc bén của ông. Năm 5 tuổi, khi bị cha phạt vì ham chơi, ông ứng tác ngay bài thơ "Rắn đầu biếng học" vừa để tạ lỗi, vừa lồng ghép tên 8 loài rắn. Năm 14 tuổi, bằng tinh thần quan sát thực tiễn và tư duy khoa học, ông đã làm rõ bản chất vụ việc phá phách xóm trọ – thực chất do một con khỉ xổng chuồng gây ra. Bằng trí tuệ vượt trội và khả năng ứng biến linh hoạt, ông được người đời kính trọng gọi là "túi khôn của thời đại".

Nhà chính trị thanh liêm, nhà ngoại giao bản lĩnh, đại bác học bách khoa

Trong suốt hơn 30 năm phụng sự đất nước dưới triều Lê – Trịnh, Lê Quý Đôn đảm nhận nhiều vị trí trọng yếu: từ Hàn lâm Thừa chỉ, Liêm phóng sứ Sơn Nam, Chưởng phiên binh, Đô ngự sử, Bồi tụng, đến Hiệp trấn Tham tán quân cơ Thuận Hóa, Quốc sử quán Tổng tài và Công bộ Thượng thư. Ở bất kỳ vị trí công tác nào, ông luôn giữ vững phẩm chất thanh liêm, chính trực, dốc lòng vì dân, vì nước. Trong thời gian quản lý vùng đất Thuận Hóa và Nghệ An, ông tập trung thiết lập kỷ cương, kiện toàn bộ máy hành chính, đẩy mạnh sản xuất, phát triển kinh tế và giáo dục địa phương.

Trên mặt trận đối ngoại, năm 1760, Lê Quý Đôn được cử làm Phó sứ sang nhà Thanh (Trung Quốc). Bằng học vấn uyên bác và bản lĩnh vững vàng, ông chủ động trao đổi tri thức với các học giả quốc tế, góp phần khẳng định vị thế và uy tín của Đại Việt.

Di sản lớn nhất Lê Quý Đôn để lại cho hậu thế là hệ thống công trình nghiên cứu học thuật đồ sộ. Ông được đánh giá là "bộ bách khoa toàn thư" thời phong kiến với hàng chục tác phẩm giá trị trên nhiều lĩnh vực: Lịch sử, địa lý, văn học, triết học, giáo dục, nông nghiệp, kinh tế và khoa học tự nhiên. Các tác phẩm tiêu biểu như Vân đài loại ngữ, Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Quần thư khảo biện, Kinh thư diễn nghĩa, Quế Đường thi tập, Toàn Việt thi lục... đến nay vẫn là nguồn tư liệu vô giá đối với các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Nhận định của người xưa: "Thiên hạ vô tri, vấn Bảng Đôn" là sự ghi nhận sâu sắc đối với tầm vóc tri thức của ông.

Soi sáng con đường phát triển trong thời đại mới

Trải qua 300 năm, tư tưởng lấy dân làm gốc, tinh thần thực học, tự học và học tập suốt đời của Lê Quý Đôn vẫn giữ nguyên giá trị thời sự. Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và xây dựng xã hội học tập, bài học từ cuộc đời Lê Quý Đôn gợi mở định hướng quan trọng: Trọng dụng tri thức, gắn kết lý luận với thực tiễn, rèn luyện đạo đức đi đôi với bồi dưỡng tài năng để phụng sự Tổ quốc.

Lan tỏa truyền thống hiếu học, quyết tâm xây dựng quê hương Trần Lãm giàu đẹp, văn minh

Hướng tới kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn, UBND phường Trần Lãm kêu gọi toàn thể cán bộ, đảng viên, các cơ sở giáo dục và Nhân dân trên địa bàn tiếp tục phát huy truyền thống hiếu học của quê hương. Mỗi gia đình, dòng họ, khu dân cư tích cực xây dựng môi trường học tập suốt đời, tạo điều kiện thuận lợi nhất để thế hệ trẻ rèn đức, luyện tài.

Noi gương danh nhân kiệt xuất Lê Quý Đôn, lực lượng đoàn viên, thanh niên và học sinh phường Trần Lãm cần tiếp tục nuôi dưỡng hoài bão, tích cực tự học, đổi mới sáng tạo, làm chủ khoa học công nghệ, cống hiến tri thức cho sự phát triển của cộng đồng. Toàn thể Nhân dân trên địa bàn tiếp tục phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân, hăng hái thi đua lao động sản xuất, thực hiện tốt chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; chung sức, đồng lòng xây dựng phường Trần Lãm ngày càng giàu đẹp, văn minh, hiện đại.

Ba thế kỷ đã trôi qua, di sản tri thức và tấm gương phụng sự đất nước của Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn tiếp tục là điểm tựa tinh thần cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Biến niềm tự hào thành hành động cụ thể, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân phường Trần Lãm quyết tâm nỗ lực học tập, lao động, sáng tạo, đưa quê hương vững bước tiến vào kỷ nguyên phát triển mới./.